Arquivo por etiquetas: Sociolingüística

Linguas en contacto: as linguas minorizadas (proposta de traballo)

Nesta altura do curso estamos inmersos nun traballo que procura aplicar e recoñecer na práctica os contidos introdutorios de sociolingüística previamente expostos na aula. Basicamente, trátase de que o alumnado  coñeza e identifique os principais fenómenos que se dan nos contextos de contacto entre linguas mediante un modesto traballo colaborativo de achegamento á situación de diferentes idiomas minorizados, a contextos problemáticos de contacto entre linguas e a casos paradigmáticos polas políticas lingüísticas desenvolvidas neses territorios. O repertorio de idiomas  proposto inclúe idiomas próximos ao noso contorno, por suposto as linguas do Estado (agás o galego), os casos de linguas minorizadas en Francia, Italia ou as Illas Británicas, situacións como a belga (dende o flamenco) ou a suíza  (dende o retorromanche) e linguas maioritarias en contextos de minorización (francés do Quebec, alemán en Alsacia ou español en Porto Rico), ademais doutras linguas máis afastadas (dende unhas perspectiva cultural) e con problemáticas  específicas como o curdo, o tamazight e o guaraní.

Como obxectivo último, incentivar o fomento dunha reflexión crítica sobre o perigo e as consecuencias da homoxeneización lingüística e cultural para as denominadas linguas minorizadas e sobre as políticas lingüísticas que procuran restituír a situación de desigualdade de dereitos que sofren os seus falantes. Dende unha valoración positiva da diversidade lingüística mundial e da consciencia das situacións de vulneración desa propia diversidade continuaremos máis adiante na exploración do caso galego.

O traballo desenvolverase en grupos de 3 ou 4 persoas e contempla a elaboración dunha presentación de diapositivas a partir dun guión común e a exposición oral do obxecto de investigación na aula. Procúrase, xa que logo, orientar o alumnado no manexo adecuado das fontes de información dixitais coa finalidade de elaborar, co apoio das TIC, traballos de investigación adaptados ao seu nivel, así como adestrar e mellorar a  súa capacidade de expresión oral. Ademais do guión, dispoñemos a continuación  dunhas proveitosas directrices ofrecidas por Pilar Ponte Patiño para a elaboración de presentacións académicas e unhas sinxelas orientacións para enfrontarse á exposición oral, que inclúen unha táboa de valoración que empregarán os propios alumnos para valorar os compañeiros, por exemplo, adxudicándolle a un grupo a avaliación doutro.

Guión do traballo

As presentacións académicas

Recomendacións e táboa de avaliación para a exposición oral

Contacto entre linguas nun mundo plurilingüe

Nas últimas semanas introducimos os primeiros conceptos sociolingüísticos nas aulas de 4º da ESO. Comezamos por dar conta do panorama lingüístico mundial, europeo e ibérico dende a perspectiva do plurilingüismo, para achegármonos logo ás situacións de contacto entre linguas. Abordamos, de xeito sintético, as seguintes cuestións:

  • O plurilingüismo no mundo.
  • A Europa das linguas.
  • Tipoloxía das linguas segundo o número de falantes, situacións de contacto entre linguas e recoñecemento legal dos idiomas.
  • As linguas peninsulares.
  • O galego: dominio lingüístico e marco legal.

Apoiámonos nun traballo propio que xa ten un tempo e cumpriría actualizar, mais temos acceso a outros materiais, como as presentacións Diversidade lingüística e Sociolingüística 4º ESO, elaboradas polo Equipo de Normalización do IES de Viós en Calameo, e Plurilingüismo, elaborada por Sofía Rama en Slideshare. Ademais, podemos acompañar estas achegas teóricas con actividades interactivas como Os camiños das linguas ou como facer unha rota do plurilinguismo, EDILIM deseñado por Luciano Fernández, e Linguas e máis linguas, unha caza do tesouro albergada na páxina de contidos da Consellaría de Educación.

Tamén de grande utilidade é a reportaxe In languages we live. Voices of the world, en galego Na lingua vivimos, un interesante documental de autoría danesa e inglesa facturado polo Canal de Historia que trata a diversidade lingüística e cultural mundial dende a perspectiva da problemática actual de moitas linguas minoritarias en camiño de extinción. Pódese ver dobrado ao español como Sobre el origen de las lenguas.

Vodpod videos no longer available.

O seguinte documento recolle os cadros que empregamos na aula para visualizar as linguas de Europa e na Unión Europea e responder algunhas sinxelas preguntas de síntese sobre as familias lingüísticas europeas e a existencia de estados monolingües e plurilingües no continente:

Por último, o visionado do vídeo “Principais fenómenos das linguas en contacto”, da autoría de Luciano Fernández, é un excelente recurso para introducir os conceptos básicos que hai que manexar para coñecer e comprender os contextos nos que coexisten dúas ou máis linguas, que é o escenario habitual no mapa lingüístico mundial: linguas maioritarias/linguas minoritarias; linguas dominantes ou hexemónicas/linguas minorizadas; linguas oficiais/linguas non oficiais; conflito lingüístico; bilingüismo e diglosia; e prexuízo lingüístico.

Vodpod videos no longer available.

Se fai falla definir e exemplificar estes conceptos para ampliar información e para asimilalos correctamente, pódese distribuír a seguinte ficha:

Anotacións relacionadas:

Europa, unha realidade plurilingüe

Europa é plurilingüe: quen sabe galego sabe máis!

Linguas minorizadas peninsulares I: euskera e catalán

Linguas minorizadas peninsulares II: aragonés e asturiano

Non só nos separa o Shanghai Express

A edición bergantiñá de La Voz de Galicia recollía onte unha serie de reflexións de interese sociolingüístico de Sonia Varela, amiga e profesora de lingua galega na Universitat Autónoma dende hai sete anos. O mítico tren Shanghai que une A Coruña e Barcelona facía eterna e tediosa a viaxe de moitas xeracións de emigrantes galegos mais, así mesmo, para un paisano da Costa da Morte o Shanghai facía tan familiar e próxima a cosmopolita cidade mediterránea coma unha parroquia veciña. Con todo, por estes camiños de ferro non chegaron ao noso país as querencias do pobo catalán polo seu idioma. Galiza e Catalunya, dúas realidades sociolingüísticas semellantes mais tamén diferentes. Por coñecidos non deixa de ser necesario lembrar estes lugares comúns.

«Desanima moito ver como se vai perdendo o galego entre xeracións»

Ensina galego na Universidade de Barcelona, e ponlle voz ou corrixe material didáctico que chega de Cataluña

Aínda hai moita xente que se sorprende de que Sonia ensine o galego fóra de Galicia. ¿Para que? Máis aínda cando se enteran de que é profesora nunha universidade, na Autónoma de Barcelona. ¿Ensinando galego fóra de Galicia, e ademais, nunha universidade?

Pois moita máis sorpresa se levarían os escépticos se soubesen que hai máis de 30 universidades (non españolas) de todo o mundo nas que se imparten clases da nosa lingua. Ou que, en España, Barcelona é un dos grandes centros de espallamento do idioma. Case non hai curso académico, sumando todos os niveis e asignaturas que imparte, no que Sonia non teña polo menos un cento de alumnos.

Sonia é profesora de Galego na Universidade Autónoma de Barcelona. Agora está como asociada, pero chegou a ela no 2002 (en setembro) como leitora. Dá clases en cinco asignaturas de Lingua e en catro niveis do Celga, o certificado ao que optan moitos que veñen ou voltan (ou sinxelamente queren) a Galicia. Non todo é dureza curricular: no ensino do galego hai tempo para as festas, os concursos literarios, as vinculacións cunha morea de asociacións…

Chegou a Barcelona tras pedir, no programa e leitorado da Xunta, a Cidade Condal e Oxford. Está claro cal foi o destino que lle tocou. Antes, tras licenciarse en Filoloxía Galega en Santiago, fixera o CAP, cursos de doutoramento e certos traballos e investigacións. Pasou polos centros Ramón Piñeiro e Instituto da Lingua Galega, e tamén lle dera clases a estranxeiros na Universidade compostelana.

Con seis anos en Cataluña, xa se poden facer balances axeitados. «A experiencia é interesante e enriquecedora». Aprendeu moito: «Non só de Cataluña. Cando chegas a outro país descobres moito del, pero tamén do teu. Aprendes cousas de Galicia, como nos ven, e serve para mirar con outros ollos».

Cando volve, e faino sempre por vacacións, segue vendo situacións que lle chaman moito a atención no que atinxe á lingua. «Desanima moito ver como se vai perdendo o galego entre xeracións, que non pase dunha a outra. Non se mantén esa transmisión educativa, porque non valoran o que teñen. Ver como pais galegofalantes educan aos fillos en castelán. Iso é síntoma de que aínda hoxe, e con todo o que se mellorou, pasa algo, é que hai aspectos non superados».

Diferenzas

Este panorama, por exemplo, non o ve en Cataluña. «Aínda teño por ver o primeiro caso de que uns pais catalanofalantes eduquen aos fillos en castelán, sería algo rarísimo». ¿E ao revés? «Hai pais que falan en castelán e aos fillos tamén llo falan, pero o curioso é que os rapaces van desenvolver o seu ámbito de vida en catalán e só manteñen o castelán cos proxenitores». Con este panorama enténdese que aquí en Galicia haxe xente que se abraie con que unha galega ensine galego en Cataluña. A Sonia dóelle constatar que aínda hai moitas persoas que non se decatan da riqueza que é ter varias linguas.

Ela, por exemplo, tamén fala catalán. Fixo os cinco cursos da Escola de Idiomas. E gústalle. Parécelle normal telo aprendido ao establecerse nun lugar que ten outro idioma. «Son máis facilidades para todo, estás menos limitada, coñeces máis xente e ademais, alí agradéceno moito se ven que te esforzas en aprendelo». É consciente de que no resto de España (aínda que sexa un debate que trascende o lingüístico) existe un certo rexeitamento a Cataluña, «que incluso se ve en Galicia». Pero non o entende.

Está claro que o galego apréciase polo menos en ámbitos universitarios barceloneses. Pero, coñécese Galicia? E saben os seus alumnos, amigos e colegas docentes onde está a súa terra, Carballo, a Costa da Morte? «Máis ou menos. Eu teño que situar a zona co triángulo Costa da Morte-A Coruña-Santiago. Así xa se decatan». Ela tamén pode dicir que é de Roure (carballo, en catalán).

A docencia universitaria non consome todo o seu tempo. Ao contrario, vendo o seu prograna de actividades, o que un se pregunta é de onde saca tanto.

Sonia ten, de sempre, unha vis dramática que saca de cando en vez. Foi a unha escola de interpretación, voz e danza, e ten participado na elaboración de contos e libros de relaxación para nenos, nunha campaña contra as drogas de La Caixa, en anuncios publicitarios en galego, na revisión de textos para editoriais, en temas de tradución… É curioso que teña que traballar en galego, con produtos para Galicia, dende Cataluña, pero deixa de selo tanto (e xorden outras reflexións) ao saber que iso é normal xa que alí hai moita industria editorial e, en Galicia, non a hai. Unha curiosidade. Sonia, e unha compañeira, fixo as correccións das traducións ao galego do famoso O Código da Vinci e Anxos e demos , do escritor Dan Brown. Non se vendiu tanto como a versión en castelán. Pode que se deba, entre outros motivos, a que a edición galega saiu moito despois que as castelán do best-seller. Nada que ver con Cataluña, onde son simultáneas.

Outra diferenza máis entre a xente aquí e de acolá.

A sociolingüística nas aulas

Nesta última semana do trimestre, e logo de traballar anteriormente o plurilingüismo no contexto europeo e peninsular, introducimos o concepto de normalización lingüística nas aulas de 4º da ESO. Fixémolo a partir de dous textos xa coñecidos: a “Fábula do castellanoparlante” (tirado -creo- dalgunha das entregas das Prácticas de Lingua de Antonio Colmenero) e a “Guía Sexual da Sociolingüística” (artigo de Séchu Sende que ficou en segundo lugar no III Premio a artigos xornalísticos normalizadores 2007 do Concello de Carballo).

Fábula del castellanoparlante

Guía Sexual da Sociolingüística

Á hora de manexar os materiais do libro de texto, bótase en falta un tratamento da sociolingüística máis acaído, un enfoque máis construtivo e positivo que apele ao uso do idioma como instrumento comunicativo e en función dos usos, dos dereitos e da súa proxección internacional fronte a conceptos como “opresión” e “autoodio”, que é nos termos nos que se expresa o conflito lingüístico no manual que manexamos este curso. O factor identitario é importante, cómpre reforzalo en moitos sentidos porque vai ser beneficioso para o benestar de tod@s, mais facer recaír na lingua o peso fundamental -por veces único- da identidade galega é perigoso á vez que improdutivo para o proceso da normalización: “Se aínda somos galegos é por obra e graza do idioma”, “Se es galego debes falar galego”, “Mentres haxa un galegofalante existirá Galiza”… Non parece que se traballase moito historicamente esoutro discurso que construíse valores positivos en torno á lingua.

O éxito do Made in Galiza de Séchu Sende no ensino ten a ver algo con isto, non só pola mudanza nas formas senón tamén no enfoque dos contidos. Como afirma o autor, “o proceso de normalización da lingua galega é un proceso comunicativo conflitivo. Os axentes sociais máis críticos denunciamos a ineficaz política lingüística da administración, o desprezo dos media ou a eficacia da escola para desgaleguizar as novas xeracións. É un proceso no que o enfrontamento e a queixa son continuos. A perda da lingua é un drama, abofé. Mais que pasaría se ligásemos o discurso da normalización da lingua ao pracer? Se falásemos desde o discurso da satisfacción e a analoxía do bico?”.

Obrigado a Séchu Sende por tantos textos proveitosos!